TARYHY SETIRLERIŇ ARASYNDA GALAN ÝÜREK…
(Taryhçy alym Marat Durdyýeviň ýagty ýadygärligine)

Marat Durdyýevi merhum diýip göz öňüne getirmek kyn. Oňa nekrolog ýazmak has-da kyn. Bu ajy habaryň ýalan bolup çykmagyna garaşýaň, emma bu netije berenok. Ahyrsoňy muny alaçsyz boýun almaly bolýar – Marat Durdyýev biziň aramyzdan gitdi.

Bize indi bu dünýäde oňa duşmak ýok. Bu diýseň gynançly. Ol indi bize köçede-de, Universitetde-de, muzeýde-de duşmaz. Öz adaty şüweleňli gürrüňi, ýylgyrmasy, hoşniýetliligi bilen öňümizden çykyp begendirmez, derdinişmez, pikir alyşmaz. Muňa ynanmak nähili kyn, ezýetli. Bu ýönekeý bir ölüm däl, uzak wagtlap biziň ýüregimizde ýer eden gyzykly, okumyş kişiniň ýitirilmegi, öwrenişen dünýämiziň bir böleginiň opurylmagy…

Belki, Marat Durdyýev bu durmuşdan ýadandyr? Ýogsam ol biziň aramyzdan beýle duýdansyz gitmejek ýaly. Ol salykatly, ýakymly, tapbilendi, ýöne diňe bir adamynyň – öz tabyny bilmezdi. Öz saglygyny aýamazdy, dost-ýarlaryny uly ünjä goýup, aram-aram hassalyk derdini çekerdi. Onsoň dertden aýňalansoň, täzeden dünýä inen ýaly bolup, öz ýakynlaryny we dostlaryny olaryň sabry, çydamy, özüne goýýan çäksiz hormaty üçin täze-täze işleri, gözlegleri, gyzykly makalalary, kitaplary bilen begendirmegiň ugruna çykardy. Muny aňry ýany bilen başarardy. Taryhçy alym, etnograf hökmünde ol örän köp iş edip ýetişdi. Ýöne ýetişmedigi, ýüreginde besläp ýörenleri ondanam kändir. Muňa şübhe ýok.

Türkmenler: ”Alym bolmak aňsat, adam bolmak kyn!“ diýýärler. Bu durmuş hakykadyna gabat gelýän düşünje. Adamlaryň arasynda alym az, alymlaryň arasynda – adam. Marat Durdynyň şahsyýeti durmuşyň bu universal şowsuzlygyny ýuwmarlap bilýärdi: ol hem alymdy hem adamdy. Geň zat, ol türkmençe geplemese-de, onuň dili türkmençe ýalydy: düşnüklidi, mylaýymdy, şüweleňlidi. Ol adamlary hergiz özüne çekýän, öz gyzyklanýan zadyna gyzykdyryp bilýän şahsyýetdi. Onuň bilen duşuşmak, gürrüňleşmek hergiz gyzyklydy.

Adatça, merhumy ýatlanlarynda onuň nirelerde okandygyny, niçik wezipeleri eýeländigini belleýärler. Bu däbe eýerseň, onda onuň M.V.Lomonosov adyndaky Moskva Döwlet Universitetiniň taryh fakultetini tamamlandygyny, öz ugrundan ylmy dissertasia gorap, alymlyk derejesini alandygyny, soňra-da Aşgabat Universitetinde studentlere sapak berendigini, Nusaý ylmy-taryhy zapovednige ýolbaşçy bolandygyny aýtmaly. Ýöne bular Marat Durdyýeviň şahsyýetine iň bärkije ştrihler. Onuň gymmaty wezipede, alymlyk derejesinde däl, üýtgeşik adamkärçiliginde, hoşniýetliliginde, taryhy hakykata berlenliginde.

Onuň iň söýgüli wezipesi öz halkynyň taryhyny ylmy esasda öwrenmek, ony ýaýratmak hem türkmen taryhyny bir tarapdan – äsgermezçilikden, beýleki tarapdan-da gitdigiçe öz ýüzüni açan ýöntem badyhowalykdan goramakdy. Elbetde, öz halkyňy öwübem, döwübem at almak mümkin: öwseň-ä -- öz iliň içinde gahryman, döwseňem – ýat illerde. Iň kyny dogrusyny aýtmak. Marat şol kyn wezipäni öz üstüne aldy. Sovet döwründe ol türkmen taryhyny ”çarwa halk, üns berelik geçmişi ýok” diýen kemsitmeden, soňra-da ýerliksiz öwünjeňlikden gorady.

”Häzir biziň wezipämiz halkyň arasynda aň-bilim ýaýratmakdan ybarat. Bu hemme zatdan zerur. Şonsuz biz bir ädim-de öňe gidip bilmeris. Başgaça etsek, goh-galmagalyň içinde ýitip gideris!” diýip, ol 1990-njy ýylda owadan edilip çykarylan ”Türkmen ili” gazetiň ilkinji sanyny elinde saklap durşuna, begenip aýdypdy. Bu gazeti Marat Durdyýeviň özi döredipdi, onuň Baş redaktory-da özüdi. Özüniň adaty hoşniýetliligi bilen, ol biziň ýap-ýaňyja alan milli özbaşdaklygymyzdan uly zatlara garaşypdy, türkmen topragy kolonial gulçulykdan gutulansoň, Türkmenistanyň dogruçyl ylmy taryhyny ýazmak, ýurdumyzda düýpli aň-bilim ýaýartmak mümkin bolar öýdüpdi. Emma basym durmuş munuň häzirlikçe diňe hyýaldygyny subut etdi. Türkmenistanda emele gelen neostalinçilik döwlet diňe bir syýasy erkinliklige däl, eýsem aň-bilim ýaýratmaga-da ýol bermedi. Netijede Marat Durdyýeviň ”Türkmen ili” gazeti-de derrew ýapyldy. Sebäbi gazetiň bada-bat eýe bolan abraýy häkimiýetleri gorkuzdy. 

Marat Durdyýev ýaňy 60 ýaşa ýetende biziň aramyzdan gitdi. Bize ondan Türkmenistanyň taryhyna we etnografiýasyna degişli 150-den gowrak ylmy işler, on müňlerçe setirler galdy. Bu uly baýlyk. Ol setirleriň her biriniň aňrysynda Marat Durdynyň ylmy taryha hormaty, taryhy hakykata ynamy, öz halkyna, onuň geljegine bolan egsilmez söýgüsi, adamkärçiligi, gyzgyn ýüregi ýatyr. Taryhy setirleriň arasynda galan ol ýürek hiç haçan urmasyny goýmaz!

20-nji ýanwar 2002 ýyl
Ak-Muhammed Welsapar,
ýazyjy, Ýazyjylaryň Halkara Pen-klubynyň we Şved ýazyjylar guramasynyň agzasy