Birleşen Milletler Guramasy

     

ADAM HUKUKLARINIŇ

ÄHLUMUMI

DEKLARASÏİASI

 

 

 

 

1948-nci ıılıň 10-ncı dekabrında Birleşen Milletler Guramasınıň Baş Assambleıası eliňizdäki sahıpada dolı teksti getirilen Adam hukuklarınıň ählumumı deklarasiıasını tassıkladı ve ıglan etdi. Bu tarıhı ähmiıetli kararı kabul edip, Assambleıa Guramanıň ähli agza-dövletlerine Deklarasiıanıň tekstini car etmek ve onı ıurtlarıň hem-de territoriıalarıň sııası durumına parh goımazdan ıaıratmak, ıglan etmek, esasan-da mekdeplerde ve beıleki okuv caılarında düşündirmek tovakgası bilen ıüz tutdı.

 

----------------------

Gutarnıklı tassıklanan tekst

 

                                                                

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

ADAM HUKUKLARINIŇ

ÄHLUMUMI DEKLARASÏİASI

 

 

GÏRÏŞ

 

Adamzat kovmunıň agzalarına deň derecede degişli mertebäniň ve olarıň deň ve aırılmaz hukuklarınıň ıkrar edilmeginiň azatlıgıň, adalatıň hem-de ählumumı dınçlıgıň esası bolup durıandıgını göz öňünde tutup; ve   

 

Adam hukuklarınıň äsgerilmezliginiň ve ıigrenilmeginiň adamzat ınsabını haııkdırıan vagşıçılık aktlarına getirendigini hem-de adamlarıň söz ve vıædan azatlıgına ıe ve gorkudır mätäçlikden azat bolcak dünıäsiniň döredilmeginiň adamlarıň belent ımtılışı diılip ıglan edilendigini göz öňünde tutup; ve

 

Zulmuň ve sütemiň garşısına iň soňkı serişde hökmünde adamınıň gozgalaňa baş götermek zerurlıgını aradan aıırmak maksadı bilen adam hukuklarınıň kanunıň häkimligi tarapından goralmagını göz öňünde tutup; ve

 

Halklarıň arasındakı dostluklı gatnaşıklarıň ösmegine ıardam etmek zerurlıgını göz öňünde tutup; ve

 

Birleşen Milletleriň halklarınıň esası adam hukuklarına, adam şahsıetiniň mertebesine ve gımmatına, erkegiňdir aıalıň deňhukuklılıgına öz ınamlarını Düzgünnamada tassıklandıklarını ve sosial ösüşedir ıaşaıış şertleriniň govulanmagına has erkinlikde ıardam etmegi ıüreklerine düvendiklerini göz öňünde tutup; ve 

 

Agza-dövletleriň Birleşen Milletler Guraması bilen hızmatdaşlıkda adam hukuklarına ve esası azatlıklarına hemmeleriň sarpa goımagını ve bercaı etmegini goldamaga borçlanandıklarını göz öňünde tutup; ve

 

Bu hukuklarıň ve azatlıklarıň häsiıetine hemmeleriň düşünmeginiň olarıň dolı ıerine ıetirilmegi üçin ägirt ulı ähmiıetiniň bardıgını göz öňünde tutup;

 

BAŞ ASSAMBLEİA

                     

 

ADAM HUKUKLARINIŇ BU ÄHLUMUMI DEKLARASÏİASINI ähli halklarıň ve dövletleriň ıerine ıetirmäge çalışmalı vezipesi hökmünde  

                                           

car edıär

 

Her bir adam, cemgıetiň her bir guraması bu Deklarasiıanı gündelik göz öňünde tutup, aň-düşünce ıaıratmak ve ılım-bilim bermek arkalı bu hukuklara ve azatlıklara sarpa goıulmagına ıardam etmäge milli ve halkara  progressiv çäreler arkalı, olarıň ählumumı ve degerli ıkrar edilmegini hem-de olarıň agza-dövletler tarapından ve şonuň ıalı-da öz garamagındakı halklarıň ve territoriıalarıň içinde ıkrar edilmegini gazanmaga can etmelidirler.

 

1-nci madda                        Adamlarıň hemmesi azat dogulıarlar ve öz mertebesi hem-de hukukları boıunça ilkibaşdan deňdirler. Olara ozal-başdan aň, ınsap berlendir ve biri-birine özara doganlık ruhunda çemeleşmek olarıň ıaraşıgıdır.

 

2-nci madda                        Her bir adam cınsına, derisiniň reňkine, aıal- erkekligine, diline, dinine, sııası ıa-da beıleki ınamlarına, milli ve sosial gelip çıkışına, emläk ıagdaıına, haısı gatlakdandıgına ıa-da gaırı tapavutlarına garamazdan, bu Deklarasiıada car edilen ähli hukuklara ve ähli azatlıklara ıedir.

 

Mundan başga-da, adamınıň ıerliginiň, ıurdunıň ıa-da gelip çıkan territoriıasınıň sııası, hukuk ıa-da halkara durumı esasında, ol territoriıanıň bakna ıa bakna däldigine, garaşsızlıgına ıa-da haısıdır bir görnüşde özbaşdaklıgınıň çäklendirilendigine esaslanan hiç bir tapavutlandırma bolmalı däldir.

 

3-nci madda                        Her bir adam ıaşaıışa, azatlıga ve şahsı eldegrilmezlige haklıdır.

 

4-nci madda                        Hiç kim gulçulıkda ıa-da baknalıkda saklanıp bilinmez; gulçulıgıň ve gul sövdasınıň ähli görnüşleri gadagan edilıär.

 

5-nci madda                        Hiç kim öz adamçılık mertebesini depeleıän, kemsidici gatnaşıga ve rehimsiz ceza çäresine duçar edilmeli däldir.

 

6-ncı madda  Her bir adam, nirededigine garamazdan, özüniň hukuk subúekti hökmünde ıkrar edilmegine haklıdır.   

 

7-nci madda                        Adamlarıň hemmesi kanunıň öňünde deňdirler ve kanunıň goragından peıdalanmaga deň derecede haklıdırlar. Adamlarıň hemmesi bu Deklarasiıanı bozıan her bir diskriminasiıadan ve şeıle diskriminasiıa öcükdirmeden goralmaga deň derecede haklıdır. 

 

8-nci madda                        Her bir adam konstitusiıanıň ıa-da kanunıň özüne beren esası hukukları bozulan ıagdaıında öz hukuklarını başarnıklı milli sudlar arkalı neticeli dikeltmäge haklıdır.

 

9-ncı madda  Hiç kim eden-ıtdilikli tussag edilmäge, saklanılmaga ıa-da ıurdundan kovulmaga duçar edilip bilinmez.                   

 

10-ncı madda                      Her bir adam öz hukuklarınıň ve borçlarınıň kesgitlenmegi ve özüne bildirilen cenaıat aııplamasınıň esaslıdıgını anıklamak üçin dolı deňhukuklılık esasında öz işiniň açık ve adalatıň ähli talaplarına laııklıkda garaşsız ve bitarap sudda seredilmegine haklıdır.

 

11-nci madda                      1. Cenaıat edenlikde aııp bildirilıän her bir adam tä oňa goranmaga ähli mümkinçilikler döredilen açık sud prosesinde ıazıklıdıgı kanunı ıol bilen boınuna goıulıança günäsiz hasaplanmaga haklıdır.

2. Ïlki edilen vagtında milli kanunlara ve halkara kanunçılıgına görä cenaıatı emele getirmedik haısıdır bir hereketi edenligi ıa-da etmänligi esasında hiç kim ıazgarılıp bilinmez. Şeıle-de, cenaıat edilen vagtında bu babatda ulanılmagı mümkin bolan ceza çäresinden agır çäre görlüp bilinmez.

 

12-nci madda                      Hiç kim öz şahsı ve maşgala durmuşına eden-ıtdilikli gatışılmagına, öz ıaşaıış caıınıň eldegrilmezliginiň, hat-habar aragatnaşıklarınıň gizlinliginiň ıa-da öz at-abraıınıň ve mertebesiniň garavsız bozulmagına duçar edilip bilinmez. Her bir adam öz durmuşına beıle gatışmalardan ıa-da kastdan kanun arkalı goranmaga haklıdır.

 

13-nci madda                      1. Her bir adam her bir dövletiň çäginde erkin hereket etmäge ve özüne ıaşamaga ıer gözlemäge haklıdır.

2. Her bir adam islendik ıurtdan, şol sanda öz ıurdundan-da, çıkıp gitmäge ve öz ıurduna ıene-de dolanmaga haklıdır.

 

14-nci madda                      1. Her bir adam ıanalmalardan gaırı ıurtlarda gaçıbatalga gözlemäge ve ol gaçıbatalgadan peıdalanmaga haklıdır.

2. Bu hukuk iş ıüzünde sııası däl sebäplere görä edilen cenaıat ıa-da Birleşen Milletler Guramasınıň maksatlarına ve prinsiplerine garşı gelıän etmişler sebäpli ızarlanılanda, ulanılıp bilinmez. 

 

15-nci madda                      1. Her bir adam graædan bolmaga haklıdır.

2. Hiç kim öz graædanlıgından ıa-da graædanlıgını üıtgetmek hukugından eden-ıtdilikli kesilip bilinmez.

 

16-ncı madda                      1. Kämillik ıaşına ıeten erkekler ve aıallar cıns, milli ve dini aıratınlıklara görä hiç hili çäklendirilmezden öılenmäge ve maşgala gurmaga haklıdırlar. Olar nikalaşılanda, nikada durlanda ve nika bozulanda deň hukuklardan peıdalanıarlar. 

2. Nika - durmuş gurıanlarıň ikisiniň-de öz erkine ve diňe dolı razılıgına görä gıılıp bilner.

3. Maşgala cemgıetiň tebigı hem-de esası öıcügidir ve cemgıetiň ve dövletiň goragına daıanmaga haklıdır.

 

17-nci madda                      1. Her bir adam ıekebara ıa-da beılekiler bilen umumı emlägi edinmäge haklıdır.

2. Hiç kim öz emläginden esassız el üzdürilmeli däldir.

 

18-nci madda                      Her bir adam pikir, ınam ve din azatlıgına haklıdır; bu hukuk diniňi ıa-da ınamıňı üıtgetmek azatlıgını ve öz diniňe ıa-da ınamıňa uımak hem-de oňa ıeke özüň ve il bilen bile hususı tertipde, şeıle-de köpçülikde seæde etmek, ıörelge, hudaıa çokunmak ve dini ritual dessurlarıň azatlıgını öz içine alıar.

 

19-ncı madda                      Her bir adam ınam azatlıgına ve ınamını erkin beıan etmäge haklıdır; bu hukuk öz ınamıňa päsgelsiz uımak hem-de informasiıanı ve ideıaları islendik serişdeler arkalı ve dövletleriň çäklerinden garaşsız gözlemek hem-de ıaıratmak azatlıgını öz içine alıar.

 

20-nci madda                      1. Her bir adam parahat ııgnanışıklar ve birleşmeler azatlıgına haklıdır.

2. Hiç kim haısıdır bir birleşmä girmäge mecbur edilip bilinmez.

 

21-nci madda                      1. Her bir adam gönüden-göni ıa-da erkin saılanan vekilleriň üsti bilen öz dövletini dolandırmaga gatnaşmaga haklıdır.

2. Her bir adam öz ıurdunda dövlet gullugında durmaga deň haklıdır.

3. Halkıň erk-islegi hökümetiň ıgtııarınıň esası bolmalıdır; bu erk vagtlı-vagtında ve ählumumı deňhukuklı saılavlarıň üpcün edilen ıagdaıında ve galplaşdırılmadık saılavlarda gizlin ıa-da saılav hukuklarınıň azatlıgını dolı üpcün edıän beıleki deň ähmiıetli görnüşdäki ses berişlikde öz beıanını tapmalıdır.

 

22-nci madda                      Her bir adam, cemgıetiň agzası hökmünde, sosial üpcünçilige hem-de öz mertebesini saklamak ve şahsıetiniň azat ösüşini üpcün etmek üçin ıkdısadı, sosial ve medeni ugurlarda zerur bolan hukuklarını milli tagallalar ve halkara hızmatdaşlıgı arkalı hem-de her dövletiň öz düzümine ve resurslarına laııklıkda amala aşırmaga haklıdır.

 

23-nci madda                      1. Her bir adam zähmet çekmäge, iş saılamak azatlıgına, adalatlı ve oňaılı zähmet şertlerine hem-de işsizlikden goralmaga haklıdır.

2. Her bir adam deň zähmet üçin, hiç hili kemsidilmä duçar edilmezden, deň gazanca haklıdır.

3. Her bir işleıän adam özüniň ve maşgalasınıň ınsana mınasıp ıaşaıışını üpcün edıän ve zerur ıagdaıda sosial üpcünçiligiň goşmaça serişdeleri bilen üsti ıetirilıän adalatlı ve kanagatlanarlı töleg almaga haklıdır.

4. Her bir adam professional arkadaşlıgı döretmäge ve öz bähbitlerini goramak üçin professional arkadaşlıklara girmäge haklıdır.

 

24-nci madda                      Her bir adam iş gününiň gövnecaı çäklendirilmeginiň hasabına vagtlı-vagtına ve tölegli zähmet rugsadına çıkmaga hem-de dınç vagtınıň bolmagına haklıdır.

 

25-nci madda                      1. Her bir adam iımiti, geıim-gecimi, ıaşaıış caıını, medisina kömegini öz içine alıan hem-de onuň özüniň ve maşgalasınıň saglıgınıdır maddı hal-ıagdaıını, şeıle-de işsiz galan, ıaravsız, maııp bolan, dul galan, garran ıa-da özüne baglı bolmazdan, ıaşaıış serişdeleriniň ıitirilmegine getiren beıleki ıagdaılarda zerur sosial hızmatları ve üpcünçiligi göz öňünde tutıan ıaşaıış derecesine haklıdır.

2. Eneler ve çagalar aıratın idege hem-de ıardama haklıdırlar. Nikada doglanlıgına ıa-da däldigine garamazdan, ähli çagalar deň sosial goragdan peıdalanmalıdırlar.

 

26-ncı madda                      1. Her bir adam bilim almaga haklıdır. Ïň bärkisi başlangıç ve umumı bilim mugt bolmalıdır. Başlangıç bilim hökmanı bolmalıdır. Tehniki ve professional bilim umumı elúeterli ve ıokarı bilim her kimiň ukıbına baglılıkda hemmeler üçin elúeterli bolmalıdır.

2. Bilim adam şahsıetiniň dolı ösüşine hem-de adam hukuklarına ve esası azatlıklarına sarpa goıluşınıň ıokarlanmagına ugrukdırılan bolmalıdır. Bilim ähli halklarıň, cınsı ıa-da dini toparlarıň arasında özara düşünişmäge, çıdamlılıga ve dostluga hem-de Birleşen Milletler Guramasınıň parahatçılıgı goramak işine ıardam etmelidir.

3. Kiçi ıaşlı çagaları üçin bilimiň görnüşini saılamaga gezek gelende, ene-atalar artıkmaç hukukdan peıdalanıarlar.

 

27-nci madda                      1. Her bir adam cemgıetiň medeni-kultur durmuşına erkin gatnaşmaga, sungatdan lezzet almaga, ılmı progrese gatnaşmaga ve onuň eşretlerinden peıdalanmaga haklıdır.

2. Her bir adam avtor hökmünde öz ılmı, edebi-çeper zähmetiniň neticesi bolup durıan ahlak ve maddı bähbitleriniň goralmagına haklıdır. 

 

28-nci madda                      Her bir adam bu Deklarasiıada beıan edilen hukuklarıň ve azatlıklarıň dolı dabaralanıp bilcek sosial hem-de halkara gurluşına haklıdır.

 

29-ncı madda                      1. Her bir adamınıň onuň şahsıet taıdan azat ve dolı ösüşiniň ıeke-täk mümkin bolan ıeri - cemgıetiň öňünde borçları bardır.

2. Öz hak-hukuklarınıdan ve azatlıklarından peıdalanan vagtında  her bir adam kanun boıunça göz öňünde tutulan ve diňe özgeleriň hak-hukuklarını ve azatlıklarını ıeterlik ıkrar etmek ve hormatlamak zerurlıgından hem-de demokratik cemgıetçilik düzgünlerini, ahlagıň adalatlı ve cemgıetiň umumı maddı hal-ıagdaıınıň talaplarını kanagatlandırmakdan gelip çıkıan çäklendirmelere duçar edilmelidir.

3. Bu hak-hukuklar ve azatlıklar durmuşa geçirilende, Birleşen Milletler Guramasınıň maksatlarına ve prinsiplerine ters gelmeli däldir.

 

30-ncı madda                      Bu Deklarasiıanıň hiç bir bölümi belli bir dövlete, adamlar toparına ıa-da aıratın adamlara Deklarasiıada beıan edilen hak-hukuklarıň ve azatlıklarıň ıoguna ıanmaga gönükdirilen haısıdır bir işleri ıa-da hereketleri etmäge hukuk berıär diıen manıda düşündirilip bilinmez.

 

 

Universal Deslaration of Human Rights

(Turkmenistan)

Translated by A. Welsapar

November 1998

1