A.Welsapar, ıazyjy

BAŞA BARMADYK AVANTİURA

SSSR-de döwlet agdarylyşygyny amala aşyrmaga synanyşyk edilenine 15 ıyl doldy

 

BIRINJI BÖLÜM

Dünıädäki gury ıeriñ altydan birini tutıan, dişine çenli ıaraglanan, halky aç sovet imperiıasynda döwleti agdarmaga synanyşyk edilmegi bütin adamzat üçin gorkulydy. İöne gorkynyñ iñ ulusy, elbetde, sovet halkynyñ öz başyndady. Çünki 1991 ıylyñ 19-njy avgustynda edilen synanyşyk başa baryp, ozalky SSSR-de hökümet başyna reaksion güıçler gelen bolsa, sovet halkynyñ işi gaıtjakdy. Onda hemme zat ıene öñki-öñküligine – ”Üıtgedip gurmak” syıasatyndan has irki döwre dolanmalydy. Bu hemmeler üçin düşnüklidi.

Eger döwlet agdarylyşygy ugruna baryp, GKÇP häkimıet başyna geçse, onda Sovet Soıuzy ”durgunlyk” diılip at berlen döwre dolanyp oñmazdy. Yza gaıdyşlyk, meniñ pikirimçe, has düıpli bolardy. İurt iñ bärkisi 50-nji ıyllardaky ıagdaıyna, ıogsa-da hatda 30-njy ıyllara dolanardy. Başgaça bolmagy mümkin däldi. Sebäbi Üıtgedip gurmak syıasaty döwründe halys ”başyna giden” halk köpçüligini, intelligensiıany, formal däl halk hereketleriñ, oppozision syıasy partiıalaryñ ıüzlerçe müñ, belki-de millionlarça agzalaryny höre-köşe ıa-da ıönekeı haıbat bilen gaıtadan ”agyla gabamak” başartjak däldi. Boıun egmedik we egmejek millionlarça adamlary dyza çökermek üçin gaıtadan GULAG-y dikeldip, stalinçilik terrory ulanmalydy. Döwlet agdarylyşygynyñ soñunyñ şeıle aıylgançlyga sapjakdygyna şübhe ıokdy.

Eıse, bize şeıle aıylganç ykbaly taıynlan adamlar kimlerdi? Olar ozalky SSSR-iñ ıokary ıolbaşçylygyna girıän iñ konservativ adamlardan ybarat topardy. Bu reksion topara SSSR KGB-niñ we Harby güıçleriniñ baştutanlary ıolbaşçylyk edıärdiler. ”İurduñ bütewiligini saklamak” bahanasy bilen olar sovet halkyny gaıtadan agyzydyryklamaga höwesekdiler. Olar demokratik jemgyıetçilik gurluşynyñ iñ ilkinji basgançaklary bolan Üıtgedip gurmagyñ eçilen ”aıanlyk”, ”aç-açanlyk” syıasy hukuklaryny elinden gañryp alyp, sany 300 million töweregi sovet halkyny ıañadandan hukuksyz adam sürüsine öwürmekçidiler.

1991 ıylyñ 19-njy avgust edil şu günki ıaly ıadymda… Ol gün men bary-ıogy 1,5 aı şondan öñ ykbalyñ öz başymdan salan agyr ıitgisinden aıñalmadyk halyma, agyr duıgulara gark bolup, irden iş stolunyñ başyna geçipdim. Edil şol günler men ”MÜLLI TAHYRYÑ HUDAİLYGY” romanyny ıazyp ıördüm. Öıüñ içi ümsümlikdi. Gündiz sagat 11-lerde gelnim öı kabinetimiñ gapysyny açdy. Meniñ soragly garaışyma ol ”Moskvada erbet üıtgeşiklik bolupdyr, Gorbaçevy işden aırypmyşlar. İañy iımit magazininde gürrüñ etdiler” diıdi. Men näme bolanyny biljek bolup, beıleki jaıa geçip, televizory açdym. Televizoryñ kanallaryny üıtgedip başladym… Emma ähli kanaldan şol bir zat – balet gidip durdy...

Gysga tolkunlardan tutıan we adataça ”Svoboda”, ”Azatlyk”, ”bbc” radiolaryny diñleıän radiomy açyp, Moskvada döwlet agdarylyşygynyñ bolup geçenligini, SSSR-iñ prezidenti Mihail Gorbaçevyñ dynç alyp ıören ıerinde, Forosda tussag edilenligini, Moskva gije tanklaryñ we dildüwüşijilere wepaly harby bölümleriñ girizilenligini bilip galdym…

Esli wagtdan bäri agyp-dönüp duran ıagdaıyñ iñ erbet ıol bilen ösüp ugranlygy anykdy. Näme etmeli? Meniñ öıümde Türkmenistanyñ Demokratik Halk Hereketiniñ iñ gymmatly we gizlin dokumentleri bardy. Biz şol wagt Türkmenistanyñ özbaşdak İaragly güıçlerini döretmek teklibini çynlakaı öñe sürmek üçin dokument taıynlapdyk. Onuñ taslamasy-da meniñ öıümdedi. Türkmenistanyñ milli garaşsyzlygyny üpjün etmeli ıene-de ençeme dokumenleriñ nusgalary we taslamalary meniñ iş stolumdady. Bu dokumentleriñ islendigi diñe bir meniñ däl, eıse ”Agzybirlik” Demokratik Halk Hereketiniñ bütin ıolbaşçylygynyñ we aktivistleriniñ tussag edilmegi, belki-de jezalandyrylyp ıok edilmegi üçin añry ıany bilen ıeterlikdi.

Men öz öıüme ilkinjileriñ hatarynda gelinjekligini bilıärdim. Sebäbi ”Agzybirlikde” işiñ guralyşy, biziñ guramaçylyk taktikamyz bilen häkimiıetleriñ we gizlin gulluklaryñ tanyşdyklaryna men 1989 ıylyñ 8-nji sentıabrynda doly göz ıetiripdim. Şol gün meni gyssagly suratda ”Gupbaly jaıa”, ıagny Türkmenistan Kompartiıasynyñ Merkezi Komitetiniñ 1-nji sekretary Saparmyrat Ataıeviç Nyıazovyñ kabinetine çagyrdylar. Şonda men kabinet eıesi bilen dos-dogry 2,5 sagatlap başa-baş gürrüñ etdim. Bu gürrüñiñ soñy aç-açan çaknyşyk bilen gutardy. Bu duşuşyk hakda aıratyn ıazmakçy, häzirki aıtjak zadym, şonda meniñ: ”Siz nämüçin ”Agzybirligiñ” ähli işlerinde menden jogap soraıarsyñyz? Men onuñ ıolbaşçysy däl, hatda Pravleniıe (Dolandyryş) agzasy-da däl!” diıenimde, Sapamyrat Nyıazov bilen Valeriı Otçercov biri-biriniñ ıüzüne köpmanyly seredişdiler. Saparmyrat Nyıazovyñ jogaby nagt boldy: ”Sen ”Agzybirligiñ” ideology. ”Agzybirligiñ” dokumentleriniñ, çagyryşlarynyñ köpüsi türkmen dilinde-de, rus dilinde-de hut seniñ maşynkañdan çykıar! Umuman, sen şu bulaşyklygyñ başyny başlanlañ biri: çaga ölümi diıdiñ, dil diıdiñ!”

Gupbaly jaıyñ eıesi bilen duşuşykdan bu epizody ıatlap, men 1991-iñ 19-njy avgustynda haıal etmän, kagyzly papkalary öñüme aldym. ”Agzybirligiñ” ıokary ıolbaşçylygynyñ we aktivistleriniñ garşysyna gös-göni aıyplama bolup hyzmat edip biljek dokumentleriñ hemmesini üışürip, bedrä saldym. Halky aıaga galmaga çagyrıan goşgularymyñ-da birki sanysyny bu kagyzlara goşdum… Soñam: ”Şulary ıok etmeli. Tamdyra salyp bolmazmyka?” diıip, sazanaklap duran gelnimden soradym. Gelnim eıwanyñ aınasyndan daşaryk esewan edip geldi-de: ”Goñşy gelinleñ biri çörek ıapjak bolup, tamdyra ot goıberip dur, ”zyñmaly kagyzlar” diısem, atma diıäıesi ıok-la, baryp göreıin…” diıdi. Men kagyzly bedräni onuñ eline berdim: ”Üstüni ıap. İöne ıanyp bolıança, tamdyryñ başyndan aırylmagyn!”

Gelnim gaıdyp gelensoñ, men özümiñ tussag edilmegime taıynlyk görüp ugradym. Gözlerini tegeleşip oturan çagalaryma, gelnime göwünlik berdim: ”Meni tussag ederler, basym äkitmäge gelseler gerek. İöne siz hiç zatdan gorkmañ. Näme sorasalar, jogabyñyz ”bilemok” bolsun! Bularyñ ıeñşi uzaga gitmez, sentıabra çenlidir… Güız studentler dolanyp gelen badyna Moskvada, beıleki uly şäherlerde, Pribaltikada demonstrasiıalar, gozgalañ başlar, göreş täzeden tutaşar. Şoña çenli saklanyp bilsek – bolany!”

Özüm bolsa ıañadandan daşary ıurt radiosyna gulagymy gerdim: Elcin niredekä? Ony tussag etdilermikä? Eger Elcin tutulmadyk bolsa, onda entek umyt bar!..”

 

IKINJI BÖLÜM

1991 ıylyñ 19-njy avgustynda öılänler Boris Elciniñ GKÇP-niñ eline düşmänligi, tussag edilmänligi belli boldy. Bu örän gowy habardy. Soñra ynamy ödemedik, özüni goldanlary ökündiren hem bolsa Boris Elcin edil şol wagt SSSR-de tutaşan demokratik göreşiñ baıdagydy. Baıdak ıykylmasa, göreşiñ dowam edıänligi!

Eger Moskvada demokratik göreş ıeñilse, onda Türkmenistanda ”Agzybirlik" Demokratik Halk Hereketiniñ baştutanlarynyñ we aktivistleriniñ hemmesiniñ günübirin tussag ediljekligine hiç hili şübhe ıokdy. Sebäbi Türkmenistanyñ başynda ähli sovet respubliklarynyñ baştutanlarynyñ arasynda iñ reaksion adam otyrdy. TKP MK-nyñ ozalky 1-nji sekretary, ıurduñ soñraky prezidenti Saparmyrat Nyıazov söz we metbugat azatlygynyñ, adam hukuklarynyñ, erkin saılawlaryñ, demokratik özgerişleriñ ganym duşmanydy. Ol demokratik özgerişlerden öler ıaly gorkıardy, şol sebäpden islendik täzelige diş-dyrnak garşy çykıardy.

Hut Saparmyrat Nyıazovyñ şahsy günäsi bilen Türkmenistanda Üıtgedip gurmak syıasaty puja çykaryldy. Üıtgedip gurmak syıasatynyñ eçilen syıasy erkinlikleri bolan: aıanlygy, aç-açanlygy Türkmenistanyñ dikmesi türkmen halkyna asla rowa görmedi. Ol Türkmenistanda söz we metbugat azatlygy, köçe ıörişleriniñ erkinligi, erkin saılawlar, adam hukuklary ugrunda göreşıän ”Agzybirligi” we onuñ baştutanlaryny ıok etmek üçin diñe amatly pursata garaşıardy. Şeıle amatly pursat hem 1991 ıylyñ 19-njy avgustynda gelip ıetdi…

Döwlet agdarylyşygyny etmäge girişenleriñ baştutany, SSSR-iñ şol wagtky vice-prezidenti Gennadiı İanaıev 19-njy avgustda günortana ıakyn Aşgabada jañ edip, S.Nyıazovdan onuñ GKÇP-ni goldaıanlygyny ıa-da goldamaıanlygyny soraıar. S.Nyıazov bada-bat goldaıan diıip jogap berıär. G.İanaıev oña Moskva gelip, bu işe gös-göni gatnaşmagy teklip edıär. S.Nyıazovi muña hiç hili garşylygynyñ ıoklugyny aıdyp, barmagy söz berıär.

Şondan soñ S.Nyıazov özüniñ islendik pursatda Moskva uçup bilmegi üçin Aşgabat aeroportynda uçar taıynladyp goıdurıar. Aıdyşlaryna görä, 19-njy avgustda Moskvada GKÇP-niñ beren metbugat konferensiıasyna Türkmenistanyñ prezidenti hem gatnaşmaly eken, S.Nyıazov üçin ol ıerde hatda oturgyç hem taıynlanypdyr. Ol oturgyç V.Starodubcev bilen A.Tizıakovyñ arasynda bolmaly eken. Emma hilegär S.Nyıazov beıleki respubliklar bilen telefon aragatnaşygynyñ kesilmänliginden peıdalanyp, Moskva ugramazdan öñ Özbegistanyñ prezidenti Yslam Karimova jañ edıär, onuñ gidıänligini-gitmeıänligini soraıar. Has mekir Y.Karimov Boris Elcin tutulmasa, wakalaryñ nähili gutarjagy näbelli, kimiñ ıeñjegini bilmän, Moskva uçup bilmejegini  ıañzydıar, ol S.Nyıazova-da şony maslahat berıär. Netijede S.Nyıazov ıagdaı çylşyrymly, respublikany taşlap gitmek gorkuly diıen bahana bilen, Moskva barmakdan saklanıar we merkezde kimiñ ıeñjegine garaşyp başlaıar…

Emma 1991 ıylyñ 19-njy avgustynda Aşgabat aeroportynda respublikanyñ dikmesiniñ islendik pursatda Moskva uçmagy üçin uzynly gün uçar taıyn durıar. Onuñ goragyny üpjün etmeli janpena topar tä giç agşama çenli doly ekipirovkada demigişip ıola düşmäge taıyn bolup oturıar.

Türkmenistanyñ baştutanynyñ GKÇP-ä doly boıun egenligini tassyklaıan faktlar näçe diıseñ bar. Olaryñ köpçülige bellisi – Türkmenistanyñ gazetlerinde, radioda we televideniıede GKÇP-niñ ähli kararlarynyñ hökmany ıerine ıetirilmeli permanlar hökmünde rus we türkmen dillerinde yzygiderli halka ıetirilenligi! GKÇP-niñ kararlary we permanlary Türkmenistanyñ gazetlerinde hatda GKÇP-e doly ıeñlensoñ, 22-nji avgustda-da çap edildi! Bu bolsa Türkmenistanyñ baştutanynyñ, syıasy şowakörlügini, şahsy gorkaklygyny görkezıän masgaraçylykly faktlardy. Bu faktlary nädip taryhyñ gatyndan öçürjek?

Şol wagt biziñ elimize düşen anyk maglumatlara görä, Türkmenistanda tussag edilmeli adamlaryñ sanawy düzülipdir. Ol sanawda jemi 67 adamynyñ adynyñ bolanlygy, ”Agzybirligiñ” ıolbaşçylarynyñ we aktivistleriniñ atlarynyñ ol gizlin dokumentde ilki tutulanlygy belli.

Şol wagt eııäm özbaşdak (milli döwlet garaşsyzlygy bilen bulaşdyrmaly däl!) diılip yglan edilen Türkmenistanyñ prezidenti respublikanyñ Prokuraturasyna, Içeri işler ministrligine, respublikanyñ Döwlet Howpsuzlyk Komitetine GKÇP-niñ ähli buıruklaryny gyşarnyksyz berjaı etmek barada görkezme berıär. Bu edaralarda gije-gündüzlik nobatçylyk girizilıär.

S.Nyıazov GKÇP-ä ıaranmak üçin 1991-iñ 20-nji avgsutynda Aşgabadyñ bazarlaryna aılanyp, ähli kooperativ dükanlary we lareklary hut özi ıapyşdyryp çykdy. Antikooperativ syıasat GKÇP-niñ talaplaryna gabat gelıärdi. Bu çäre şonuñ üçin geçirilipdi.

Türkmenistanyñ ıokary ıolbaşçylygynyñ GKÇP-ni doly goldaıanlygynyñ ıene bir subutnamasyny men öz gözlerim bilen gördüm. 19-njy avgustda giç öılänler biz ”Agzybirligiñ” başlygy Nurberdi Nurmämmet bilen gürleşdik. Aılawly sözlerde edilen kelte maslahatdan soñ, ertesi irden, ıagny 20-nji avgustda merkezi telegrafa bardym. Ol ıerden Moskva, Russiıanyñ parlamentine, gös-göni Elciniñ adyna telegramma iberjek boldum. Telegrammanyñ teksti gysgadan ıönekeıdi: ”Türkmenistanyñ ”Agzybirlik” Demokratik Halk Hereketi GKÇP-ni ıazgarıar we RSFSR-iñ ıolbaşçylygynyñ antikonstitusion güıçlere garşy kanuny göreşini doly goldaıar. İaşasyn demokratiıa we progress!”

Telegrammany telegrafist gyza uzatdym. Emma 24-27 ıaşlaryndaky birneme dolmuşrak, saryıagyz owadan telegrafist gyz çym gyzyl bolup, telegrammany yzyna gaıtardy: ”İok, men muny kabul edip biljek däl”. Men ”nämüçin kabul edip biljek däl?” diıip, sebäbini soradym. Telegrafist gyz has-da gyzardy, onuñ öz edıän işinden utanıanlygy görnüp durdy. Ol pyşyrdap diıen ıaly gürledi: ”İokardan gadagan etdiler, ibermek bolanok…” ”Onda iñ bolmanda, hasaba alyñ-da, öz arhiviñizde saklañ”. diıip, men ondan haıyş etdim. ”İok, asla kabul etmek bolanok”. Paltam daşa degip, yzyma dolandym...

Avgust döwlet agdarylyşygy döwründe özbaşdak respublika bolan Türkmenistanyñ prezidentiniñ barlygy-ıoklugy bildirmedi. Respublikanyñ dikmesi ol günler ähli güıç ulanyjy ministrlikleriñ baştutanlaryny, respublikanyñ serhet goşunlarynyñ serkerdesini Gupbaly jaıa çagyryp, dürli bahanalar bilen olary öz ıanynda saklamaga çalyşdy. Bu-da onuñ diñe öz janyny goramak üçin tapan hilesidi. Howsalaly günlerde S.Nyıazov prezident hökmünde halka ıüzlenip, öz syıasy pozisiıasyny aıan etmedi. Türkmenistan şonda üç gije-gündizläp baştutansyz galdy diıseñ-de, öte geçdigiñ bolmaz. GKÇP-e ıeñlenden iki-üç hepde soñ jemgyıetçilik bilen bolan duşuşykda ”Siz nämüçin şonda üç günläp dymdyñyz? GKÇP-e babatynda öz resmi pozisiıañyzy halka aıan etmediñiz?” diılen soraga S.Nyıazov: ”Bu barada Gazagystanyñ prezidenti Nursoltan Nazarbaıev çykyş etdi. Gaıtalap durmak nämä gerek!” diıip, haıran galaımaly samsyk jogap berdi. Diımek, S.Nyıazovyñ sözlerinden ugur alsañ, onda Türkmenistanyñ, üstüne milli howp abansa, türkmen halky, ıurduñ ıaragly güıçleri Gazagystanyñ prezidentiniñ näme diıjegine, belki-de onuñ berjek buıruklaryna garaşmaly bolup çykıar-da! Eıse ıurduñ prezidentiniñ bu masgaraçylykly jogabyny taryhyñ gatlaryndan nädip öçürjek?

Dowamy bar