Bagtyıar Amanow
SALGYM
(NOİABRÇYLARYÑ SYNMAGY İA-DA «BIR ÄDIM ÖÑE, IKI ÄDIM YZA»)


2002 ıylyñ 25-nji noıabrynda Aşgabatda bolan syıasy waka syn. Şol döwrüñ noıabr wakalaryna geçmezden öñ käbir döwletleriñ syıasy sistemalrynyñ taryhyny ıatlap geçeliñ.

BIRINJI BÖLÜM

Russiıa imperiıasy ХХ asyra monarhiıa döwlet dolandyryşy bilen gelıär. 1906-njy ıylda Duma ady bilen parlament döredilip, saılawly syıasy dolandyryşa geçmek ugrunda ilkinji ädimler ädilse-de, barybir 1917-nji ıyla çenli patyşa monarhiıasy döwlet dolandyryşyny dolulygyna öz elinde saklaıar. Bu ıagdaı ıurdy syıasy, ykdysady krizislere uçradıar. Birinji jahan urşy döwründe rus ıokary harby komandovaniıa serkerdelik etmek bilen meşgul bolan patyşa Nikolaı II ıurtdaky ykdysady we sosial meseleleri çözmekden has-da beter çetleşıär. Onsuz hem bu meseleleriñ çözüljek gümany ıok. Netijede bir adamyñ erkine tabyn edilen ıurt çagşap başlaıar. Şol wagt Dumanyñ liberal agzalary ıurdy syıasy-ykdysady krizisden çykarmak üçin Nikolaı II-den Duma we hökümede syıasy erkinligi, kanuny taıdan döwleti dolandyrmak hukugyny bermegi soraıarlar. Emma Nikolaı II öz wagtynda oña razylyk bermeıär, onsoñ ıurtda syıasy we ykdysady krizis has-da çuñlaşıar. 1917-nji ıylyñ başlarynda eııäm diñe bir Dumanyñ liberal agzalary däl-de, eıse halk köpçüliginiñ-de uly bölegi bu talaby öñe sürıär. Onsoñ 1917 ıylyñ fevralynyñ aıagynda Nikolaı II tagtdan el çekmäge mejbur bolıar.

Elbetde, bu waka syıasy taıdan baha berseñ, biziñ döwrümizde ol döwlet ıolbaşçysyna zor salmak, ıurduñ Kanunçylygyna garşy gitmek bolıar. Biz bu meselä makalanyñ soñunda gaıdyp geleris… Häzirlikçe, geliñ, geçen asyryñ başlarynda Russiıada we käbir beıleki Europa ıurtlarynda hem-de geçen asyryñ aıaklarynda käbir goñşy ıurtlarda emele gelen syıasy-ykdysady ıagdaı bilen Türkmenistandaky şu günki ıagdaıy deñeşdirip göreliñ.

***
1933-nji ıylda Germaniıanyñ kansleri saılanan Аdolf Gitler haıal etmän, döwletiñ syıasy ıolbaşçylygyny tutuşlygyna öz eline alıar. Halkyñ saılaw hukugy ıatyrylıar. İurtda syıasy partiıalaryñ işi gadagan edilıär. Milletçilik ideologiıasyna daıanyp, Gitler ıurtda faşistik diktaturany döredıär we berkidıär. Saılawlaryñ ıatyrylmagy bilen Gitleri wezipesinden kanuny ıol bilen çetleşdirmek mümkinçiligi aradan aırylıar. Gitleriñ faşistik diktaturasyna garşy durıan toparlara ıurtda diñe döwlet agdarylyşygyny geçirmek usuly galıar. Şeıle dildüwşük 1938-nji ıylda harby generallaryñ gatnaşmagynda taııarlanylıar, ıöne ol käbir sebäplere görä başa barmaıar. Soñra şeıle dildüwşikleriñ biri 1944-nji ıylyñ iıul aıynda bolup geçıär. Şonda Gitler ıaralanıar, ıöne diri galıar. Dildüwşüge gatnaşanlar jezalandyrylıar.

1978-nji ıylyñ aprel aıynda Owganystanyñ halky ençeme asyrlardan soñ monarhiıa sistemasyndan azat bolıar. Emma kommunistik ideologiıanyñ ıaramaz täsirine düşen täze häkimiıet halkyñ erkinliginiñ öñüne böwet bolıar. Owgan halkynyñ ıagşy umydy salgyma öwrülıär. Diñe 2001-nji ıylda АBŞ-yñ, Beıik Britaniıanyñ we Günbatar Europa döwletleriniñ kömegi bilen halk demokratik döwlet gurluşyna girişmäge mümkinçilik aldy.
 

1979 ıylda Eıranda halk gozgalañy bolup geçdi. Halk Pehlewiler dinastiıasyny tagtdan agdardy. İöne onuñ netijesinden dindarlar peıdalandylar, olar häkimıeti öz ellerine aldylar. Şol wagt dünıäde syıasy ıagdaıyñ dartgynly bolup, «sowuk urşuñ» dowam etmegi eıran halkynyñ zyıanyna boldy. Aıatolla Homeıniniñ radikal dini topary ıurdy eıeledi. Dindarlar syıasy partiıalary gadagan etdiler, halkyñ elinden ähli syıasy azatlyklaryny gañryp aldylar.

Günbatar Europa syn edenimizde, öñki İugoslawiıada Slobadan Miloşowiçiñ prezidentlik wezipesinden çetleşdirilmegini hem-de goñşy Gruziıada bolan demokratik üıtgeşiklikleri ıatlasa bolar. SSKP-niñ öñki syıasy burosynyñ agzasy Eduard Şewerdnadze halkyñ liberal gatlagynyñ zor salmagy astynda 2003 ıylda prezidentlikden el çekmäge mejbur boldy. İogsa Şewardnadzäniñ prezidentlik möhleti 2005-nji ıylda dolıardy.

***
1991-nji ıylda SSSR-iñ dargamagy bilen Türkmenistan döwlet garaşsyzlygyna eıe boldy. İöne ıurduñ ıolbaşçylygy bir adamyñ eline geçdi. Dogrusy, ol, ıagny Saparmyrat Ataewiç Nyıazow 1985-nji ıyldan bäri Türkmenistan Kommunistik partiıasynyñ Merkezi komitetiniñ 1-nji sekretary hökmünde respublikanyñ başynda otyrdy. Soñra ol Türkmenistan İokary Sowetiniñ başlygy, 1990-njy ıylda bolsa, ıurtda geçirilen ilkinji, ıöne bäsleşiksiz prezident saılawynda hamana saılawçylaryñ 99% sesini alyp, prezidentlik kürsüsini eıeledi. 1992-nji ıylyñ 18-nji maıynda garaşsyz Türkmenistan döwletiniñ Konstitusiıasynyñ kabul edilmegi bilen Saparmyrat Nyıazow täzeden prezident saılawyny geçirip, oña-da diñe öz kandidaturasyny hödurläp, prezidentlik möhletini uzaltdy. Saılaw komissiıasynyñ şol wagtky başlygy Gurban Orazow ıene-de halkyñ 99% S.Nyıazova ses berenligine güwä geçdi. Elbetde, ol geçen saılawlaryñ erkin, azat bolmanlygy üçin, netijelerine ynanyp bolmaz. Sebäbi geçirilen saılawa halkara guramalaryndan synçylar gatnaşmady. Türkmenistanyñ metbugaty Saparmyrat Nyıazowyñ elinde bolansoñ, halka birtaraplaıyn, ıagny diñe bir adamyny (S.Nyıazowy) öwıän maglumatlar ıetirildi. Hatda şonda-da Nyıazowyñ režimi geçen saılawlarda ses berişligiñ netijesini halka dogruçyl aıan edip bilmedi.
 

Şondan soñ Türkmenistanda SSSR döwründe, has hem M.Gorbaçowyñ üıtgedip gurmak syıasaty döwründe berlen çäklije söz azatlygy, demokratik hukuklar-da halkyñ elinden alyndy. Metbugat we söz azatlygy gadagan edildi. Türkmen telewideniıesinde we radiosynda meşhurlyk gazanan gepleşikleriñ ıapylmagy, okyjylaryñ arasynda uly abraı alan 110 müñ tiražly "İaş kommunist" gazetiniñ ıapylmagy muña aıdyñ mysaldyr.

***
Diktatura güıçlendigiçe ıurtdaky düzgünleri bütin Kanunçylygy özüne tabyn edip, öz islegine görä üıtegip ugraıar. Türkmenistanda-da hut şeıle boldy. Türkmenistanyñ Mejlisi tarapyndan 1992-nji ıylda kabul edilen Baş kanunyn tiz wagtdan, bir adamyñ islegine görä, üıtgedilip başlandy. Baş kanunyñ (Konstitusiıanyñ) 55-nji maddasy öñ şeıle ıazylandy: "Türkmenistanyñ graždany bolan, ıaşy kyrkdan pes bolmadyk, Türkmenistanda ıaşaıan her bir türkmen adamy Prezident bolup biler. Şol bir adam yzly-yzyna iki möhletden artyk Prezident bolup bilmez." Emma basym bu madda şeıle üıtgedildi: ”Türkmenistanda doglan, ıaşy 40-dan pes bolmadyk we 70-den uly bolmadyk, döwlet dilini bilıän, soñky 15 ıylyñ dowamynda Türkmenistanda hemişelik ıaşaıan hem-de Türkmenistanyñ döwlet edaralarynda ıa-da halk hojalygynyñ pudaklarynda abraıly işläp gelıän, Türkmenistanyñ Halk Maslahaty tarapyndan saılanmaga mynasyp diılip tassyklanan we hödürlenen Türkmenistanyñ raıaty Türkmenistanyñ Prezidentiniñ saılawlaryna gatnaşyp we Türkmenisatnyñ Prezidenti wezipesine saılanyp bilner.”

İöne bu entek ıurtdaky başlanan ıaramaz üıtgeşiklikleriñ diñe başlangyjydy… Diktatorlyga ıüz uran Saparmyrat Nyıazow 1997-nji ıylda geçirilmeli prezident saılawlarynyñ wagtyny has añryk, 2002-nji ıyla süışürıär. Bu wezipä hiç kesiñ dalaş edip bilmezligi üçin 1999 ıylyñ 27-nji dekabrynda Aşgabatda geçen ıaşulularyñ IХ Halk Maslahatynda onuñ 2000 müñ agzasynyñ goldamagynda Türkmenistanyñ Konstitusiıasyna gödek täzelik girizilıär. Döwletiñ mukaddes Baş kanunyna halk referendumyny geçirmezden, muña hiç hili ıuridiki hukugy bolmadyk adamlaryñ sesi bilen Türkmenistanyñ ilkinji Prezidentiniñ prezidentlik möhletini çäksiz, ıagny ömrüniñ soñuna çenli uzaltmaly diıen karar tassyklanylıar. Ösen döwletlerdäki ıaly demokratik institutlaryñ, erkin konstitusion suduñ, azat metbugatyñ, syıasy oppozision partiıalaryñ ıoklugyndan peıdalanyp, Saparmyrat Nyıazow ıurtda hakyky konstitusion döwlet agdarlyşygyny amala aşyrıar.

Syıasy krizise uçran Türkmenistan sähelçe wagtdan soñ agyr ykdysady we sosial problemalar bilen-de ıüzbe-ıüz bolıar. İurtda işsizlik, parahorluk, neşekeşlik, gedaıçylyk, bikanunçylyk höküm sürüp başlaıar. Bilim we saglygy saklaıyş sistemalarynyñ dargadylmagy bilen Türkmenistanyñ ösüşi onlarça ıyl yza tesıär. Saparmyrat Nyıazow ıurdy açyk diktatorçylyk usul bilen dolandyrmaga girişıär. Ol diñe hökümet agzalaryny däl, eısem kärhanalaryñ, medeniıet we sungat edaralarynyñ, teatrlaryñ direktorlaryny, gazet–žurnallaryñ redaktorlaryny wezipä bellemek işini-de öz eline alıar. Medeni ojaklaryñ birnäçesi, opera we balet teatry, kino önümçiligi, kitaphanalar onuñ görkezmesi bilen ıapylıar we dargadylıar. Kitaphanalardan çykarylan kitaplar ilki deger-degmez bahalara satylan bolsa, soñra ony hem gadagan etdirdip, Aşgabadyñ eteginde işleıän kagyz fabrigine tabşyrylıar.

S.Nyıazow jemgyıetiñ ösüşine itergi berjek nesliñ döwrebap ylymly bolup ıetişmeginiñ öñüni alıar. Ol ilki bilen mekdep okuwyny 9 ıyla çenli azaldıar, sebitde iñ yza galak döwletleriñ derejesine getirıär. İokary okuw jaılarynyñ 5 ıyllyk okuw programmasyny, teoretiki bilim bermek usulyny 2 ıyl çenli azaldıar. 1990-njy ıyllarda Türkmenistanda ıylda 45-50 müñ student okan bolsa, S.Nyıazow onuñ sanyny 5 müñe getirıär. Orta bilim berıän okuw jaılaryñ ıapylmagy hem-de ıurtda okaıan ıaşlaryñ azalmagy Türkmenistanda işsizligiñ artmagyna eltıär. Medisina we bilm ugrunda iş ıerleri ıyl saıyn azaldylıar we ençeme syrkawhanalar, okuw jaılary S.Nyıazowyñ görkezmesi bilen ıapylıar. Kärhnalary hususylaşdyrmak prosesi durzulyp, täzeden döwlet eıeçiligine geçirilıär. Manadyñ adaty halkara güıjiniñ bolmazlygy, ıagny konvertirlenmezligi ıurtda kiçi kärhanalaryñ ösmegini bökdeıär. Bu hem hususy sektora döwlet we beıleki halkara maıa goıumlary tarapyndan goldaw berilmäni üçin, olaryñ öz-özünden ıapylmagyna getirıär. İeri hususylaşdyrmak barada kanunyñ kabul edilmän gelinmegi, oba hojalyk pudagynyñ öndürdijilik güıjini pese gaçyrıar. Birnäçe sosial programmalaryñ ıatyrylmagy (köp çagaly aıallara, maıyp bolanlara kömek etmek) ilatyñ köp bölegini agyr ıagdaıa salıar. İurtdaky sowatly adamlaryñ iş gözläp, daşary ıurtlara gitmekleri Türkmenistanyñ kadrlar hazynasyna zarba urıar. Mekdeplerde we ıokary okuw jaılarynda, ıurduñ beıleki pudaklarynyñ hemmesinde S.Nyıazowyñ taryhy kitaplardan göçürip, öz ady bilen çykaran «Ruhnama» kitaby zorluk bilen okamaly edilıär. Bu bolıan bikanunçylygyñ öñüni almak, oña syıasy taıdan garşylyk görkezmek üçin ıurduñ içindäki käbir syıasy güıçler gizlinlikde herekete girişıärler.

***
Şeıle syıasy güıçleriñ bir bölegine 2001-nji ıyldan başlap, Türkmenistanyñ ministrler kabinetiniñ başlygynyñ öñki orunbasary, Türkmenistanyñ öñki daşary işler ministri Boris Orazowiç Şyhmyradow ıolbaşçylyk edıär. Ol öz ugrundan düşünjeli, sowatly adam bolsa-da, syıasy oppozision tejiribesi bolmany üçin öz egindeşlerini şowsuzlyga duçar edıär. Onuñ ykbalyny rus rewolusioneri, eserler partiıasynyñ ıolbaşçylarynyñ biri, Boris Sawenkowyñ ykbaly bilen deñeşdirip bolar. Boris Sawenkow Aleksandr Fedorowiç Kerenskiniñ wagtlaıyn hökümetiniñ kabinetinde harby ministriñ wezipesini eıeläpdi. Bolşewikler partiıasy 1917-nji ıylyñ 25-nji oktıabrynda döwlet agdarlyşygyny edip, häkimıeti ele alanlarynda, Boris Sawenkow daşary ıurda gidip, ol ıerde täze dörän hökümete garşy oppozision herekete girişıär. Onuñ ıolbaşçylygynda "Soıuz zaşity rodiny i swobody" ("Watany we azatlygy goraıan bileleşik") diıen harby gurama döredilıär. Sowet hökümeti ony ıok etmegiñ ugruna çykıar. GPU-nyñ (Baş syıasy uprawleniıe) jogapkär işgäri Аrtuzowyñ ıolbaşçylygynda Boris Sawenkowyñ ıanyna gymmatly agent iberilip, 1924-nji ıylyñ 16-njy awgustynda Minski şäherinde, hamala uly oppozision guramanyñ ıygnagy boljak bahanasy bilen, ony SSSR-iñ araçäginden bärligine geçmegini gazanyp, soñra-da tussag edıärler. Boris Sawenkow tussaglykda daşary ıurtdaky egindeşlerine niıetläp kitap ıazıar ıa-da oña ıazdyrıarlar. Ol şol kitabynda Sowet häkimıetine nähak töhmet atandygyny we bütin ilatyñ bu ıerde hökümeti goldaıandygyny aıdyp geçıär. Boris Sawenkow Sowet häkimıetine garşy alyp baran göreşine toba edip, çykyş edensoñ, oña iñ ıokary atuw jezasy berilmän, ol uzak möhletleıin tussaglyga höküm edilıär. Ol 1925-nji ıylyñ 7-nji maıynda tussaghanada näbelli ıagdaıda ıogalıar.

Elbetde, Boris Şyhmyradowyñ ykbaly Boris Sawenkowyñka meñzemesin, ıöne iki Borisiñ hereketleriniñ meñzeşligi olaryñ täleıleriniñ sepleşıänligini görkezıär.

Eıse 2002 ıylyñ 25-nji noıabrynda Аşgabatda nähili waka bolup geçdi? Bu sowalyñ jogabyny belli bir derejede Türkmenistanyñ "Ruh" neşirıatynda Boris Şyhmyradowyñ adyndan çap edilen "MENIÑ ÖZÜM WE İARANLARYM – TERRORÇYLAR" diıen kitapdan tapsa bolıar. Dogry, bu kitaby dolulygyna zyndanda oturan adamyñ özi ıazandyr diıip bolmaz, ıöne şol kitabyñ köp ıerleriniñ B.Şyhmyradowa degişlidigini aıtsa bolar. Bu kitap, ıalñyşmasak, B.Şyhmyradowa garşy geçirilen derñew materiallary esasynda ıazylan bolmaly. Resmi Türkmenistan B.Şyhmyradowyñ derñewde sülçä beren jogaplaryna degerli goşmaçalar girizip, ony kitap edip çykaran bolsa gerek. Кitabyñ esasy ıerlerine geçmezden öñ şol wakanyñ bolanlygy-bolmanlygy barada durup geçeliñ. Elbetde, bu soraga daşary ıurtlarda emigrasiıada gezip ıören Türkmenistanyñ Merkezi bankynyñ öñki başlygy, wise-premıer Hudaıberdi Orazow, Türkmenistanyñ Türkiıedäki öñki ilçisi Nurmuhammet Hanamow, Türkmenistanyñ öñki oba hojalyk ministriniñ orunbasary Sapar Yklymow we АBŞ-yñ raıaty zurnalist Leonid Komarowskiı, isleseler, dogry jogap berip bilerdiler. İöne olar birnäçe sebäbe görä ol wakany inkär etmeli bolıarlar. Eger-de ıokarda ady tutulan jenaplar şol wakany tassyklasalar, onda olar özleriniñ syıasy eldegrilmezliginden dynarys öıdıärler. Şonuñ üçin biz olary hiç bir zatda aıyplaman, diñe okyjylar köpçüligine öz elimizdäki maglumatlary aıan etmegi dogry gördük we B.Şyhmyradowyñ hem onuñ egindeşleriniñ düşen ıagdaıynyñ sebäplerini açyklamak isledik.

2002 ıylyñ 25-nji noıabrynda ir sagat 7-8 töweregi Aşgabadyñ öñki Lenin häzirki Türkmenbaşy şaıolynda, täze olimpıa stadiıonynyñ ıanynda yzygiderli awtomat sesiniñ bolandygyny şol ıeriniñ ıaşaıjylarynyñ köpüsi tassyklaıarlar. Meniñ ıakyn tanyşlarymyñ biri Türkmenbaşy we İaşlyk ıollarynyñ çatrygyndaky jaılarda ıaşansoñ, bolan wakany öz öıüniñ aınasyndan görüpdir.

Şondan soñ Türkmen telewideniıesinde Türkmenistanyñ Prezidenti Saparmyrat Nyıazowyñ janyna kast etmek synanyşygynyñ bolanlygy barada habarlar ıaıradylypdy. Ilki bilen ol waka gatnaşan "Gaırat" коrporasiıasynyñ başlygy Guwanç Jumaıewiñ şol jenaıaty boıun alyp eden çykyşyny telewideniıede görkezdiler. Şol wakanyñ wideo ıazgylaryna men birnäçe sapar syn etdim. Meni esasy geñ galdyran zat, ol hem günä bildirilen adamlaryñ hemmesiniñ-de gürlänlerinde aşak seredip, öñünden ıazylyp berlen teksti okamagydy. Olaryñ diñe ıazylyp berlen zady okap, bolup geçen waka barada başga hiç hili goşmaça maglumat aıtmazlygy geñdi. Dogrusyny aıtsañ, halkyñ arasynda olara duıgudaşlyk we alaçsyzlyk duıgulary höküm sürüpdi. Ençeme ıyllaryñ dowamynda Saparmyrat Nyıazowyñ agyr sütemine çydap ıören adamlar oña garşy çykan güıje begenen hem bolsalar, olaryñ ony soñuna çenli ıerine ıetirip bilmänligi üçin, has gaharlanıardylar we gynanıardylar. Halk bu bolup geçen wakanyñ başa barmanlygyny diñe Guwanç Jumaıewden görıärdi. Olaryñ düşünjelerine görä prezident Nyıazowa garşy çykanlary Guwanç Jumaıew satanmyşyn, ıagny ony ıörite gulluklara habar berenmişin. Ilki bilen berilıän sowallaryñ biri hem: "Näme üçin KAMAZ awtoulagy prezidentiñ kerweniniñ öñüni kesip bilmänsoñ, "bir başa bir ölüm" diılişi ıaly göni onuñ yzyndan sürmändir?" Şu sowallaryä hemmesi biz üçin çözülmedik mesele bolup galıar. Indi elimize düşen käbir maglumatlar hem Boris Şyhmyradowyñ adyndan ıazylan kitapda gabat gelıän käbir faktlar noıabr wakalaryny analizlemäge mümkinçilik döredıär.
 

Biziñ pikirimizçe, Boris Şyhmyradowyñ we onuñ egindeşleriniñ Türkmenistanda häkimıeti polisiıanyñ we ıörite gulluklaryñ kömegi bilen elde saklaıan prezident Saparmyrat Nyıazowy wezipesinden çetleşdirmekçi bolıandyklary (ony fiziki taıdan ıok etmek barada gürrüñ ıok, zor salyp, wezipesinden meıletin gitmegini gazanmak), şol işi amala aşyrmaga çykanlarynda, olaryñ etjek hereketleri Türkmenistanyñ ıörite gulluklaryna öñünden anyk habar berlene meñzeıär. Şol gulluklaryñ işini koordinirleıän toparyñ başlygyny biz häzirlikçe "N" diıip atlandyralyñ. Jenap "N" öz hökümdary Saparmyrat Nyıazow bilen çet ıurtlarda Türkmenistanda geçiriljek bolunıan döwlet agdarylyşygynyñ öñüni almak üçin ıörite plan düzıärler. Meıilnama esasynda 25-nji noıabrda ir bilen prezident kerweni öñki gidıän ıoly bilen gitmeli. İöne ol kerwende Prezident Saparmyrat Nyıazow bolmaly däl. Bu gizlin maglumaty wagt geçensoñ, Prezidentiñ janpenalarynyñ biri öz oınaşynyñ öıünde dilinden sypdyrıar. Häzir şol janpena köşkde işleıärmi ıokmy biz onçasyny bilemzok. İöne şol wakadan soñ 25-nji noıabr güni Prezident kerweniniñ goragyny üpjün eden iki janpena işden kowlupdyrlar.

Prezident köşgünde düzülen meıilnama esasynda 25-nji noıabrda, irden Prezident kerweni ıola düşıär. Olara "Мir" mikroraıonynda, İaşlyk köçesinde Guwanç Jumaıewiñ ıolbaşçylygyndaky topar garaşyp duran. Haçan-da Prezident kerweni İaşlyk köçesi bilen Türkmenbaşy şaıoluna ıetende 72-91 АGA nomerli KAMAZ awtoulagy onuñ öñüni kesıär. İoluñ gyrasynda duran Guwanç Jumaewiñ eli ıaragly topary aljyraññy ıagdaıa düşıär. Prezident kerweniniñ arasynda Saparmyrat Nyıazowy tapmansoñlar, olar gaçmak bilen bolıarlar. Аradan köp wagt geçmänkä Guwanç Jumaıew tussag edilıär. Soñky tutulan adamlaryñ Guwanç Jumaıewiñ boıun almasy esasynda saklanandygyny Türkmenistanyñ şol wagtky Baş prokurory Gurbanbibi Atajanowa aıdypdy. Ol wakany telewideniıe boıunça gören adamlaryñ köpüsi «Guwanç Jumaıew prezidenti wezipesinden çetleşdirmek maksadyna dönüklik edipdir» diıip düşünipdirler. Оña birnäçe esas hem bardy.

1999-2000-nji ıyllarda Guwanç Jumaıewiñ ıolbaşçylyk edıän "Gaırat" коrporasiıasynda Türkmenistanyñ milli howpsuzlyk komiteti tarapyndan derñew-barlag işleri geçirilip, onuñ ykdysady-hojalyk işlerinde kemçilikler tapylansoñ, Guwanç Jumaıew azatlykdan mahrum edilipdi. (Saparmyrat Nyıazow şol wagtlar Türkmenistanyñ öñki milli howpsuzlyk komitetiniñ başlygy Muhammet Nazarowa ıurtda görnetin baıan adamlary her hili ıollar bilen jenaıata çekmegi, gerek bolsa olardan pul, ulag serişdelerini almagy tabşyrıardy. Şeıle ıollar bilen türkmen täjirleriniñ serişdeleri bilen Milli howpsuzlyk ministrliginiñ ıerleşıän jaılary bejerilipdi we onuñ öñünde Saparmyrat Nyıazowyñ bürünçden ıasalan dik duran heıkeli goılupdy). Köp wagt geçmänkä Guwanç Jumaıewden gerek bolan pul, ulag serişdelerini alansoñlar, ol azatlyga çykarylıar. Haçan-da şol wakalardan iki ıyla golaı wagt geçensoñ, Guwanç Jumaıew Boris Şyhmyradowyñ Moskwada döreden oppozision toparyna goşulıar. G.Jumaıew birnäçe gezek yzly-yzyna Moskwa baryp-gelıär. Emma bu duşuşyklar, gepleşikler baradaky maglumat ıörite ıollar bilen S.Nyıazowa yzygiderli gowşup durıar.

Wagt geçensoñ, käbir faktlaryñ aıdyñlaşmagy we täze maglumatlaryñ ele düşmegi bilen bizde B.Şyhmyradovyñ hereketine dönüklik edeniñ kimdigi barada pikir ıöretmäge mümkinçilik döredi. Оña Мyrat Esenow diııärler. Оl 1961 ıylda Daşhowzyñ Köneürgenç etrabynda dogulıar. 1978 ıylda hem Тürkmenistanyñ çäginden daşaryk, Russiıa Federasiıasyna okuwa gidip, 1989-1990 ıyllarda Aşgabada gaıdyp gelıär we Türkmenistanyñ Medisina institutynda mugallym bolup işleıär. 1992 ıylda hem Türkmenistanyñ daşary işler ministrligi tarapyndan Moskwanyñ Diplomatiıa akademiıasyna iki ıyllyk okuwa iberilıär. Оnuñ kursdaş ıoldaşlarynyñ arasynda Saparmyrat Nyıazowyñ ogly Myrat Saparmyradowiç Nyıazow hem bar. Şol ıyllar M.Esenow Türkmenistanyñ Milli howpsuzlyk komiteti bilen ıakyn gatnaşykda durıar. Bu barada M.Esonowyñ kursdaş ıoldaşlary belläp geçıärler. Milli howpsuzlyk komitetiniñ şol wagtky başlygynyñ orunbasary Muhammet Nazarowyñ görkezmesi bilen M.Esenow Moskwada hereket edıän Türkmenistanyñ öñki daşary işler ministri Abdy Kulyıewiñ ıolbaşçylygyndaky "Тürkmenistan fondunyñ" jogapkär işgäri bolıar. М.Esenow şol ıyllar Мilli howpsuzlyk komitetine «Türkmenistan fondunyñ» işi barada yzygiderli maglumatlar berıär. 1993-nji ıylda ol «Türkmenistan fondy» tarapyndan Moskwada çap edilıän "Тürkmen ili" žurnalynyñ Abdy Kulyıewiñ, Şiralay Nurmyradowyñ, Akmuhammet Welsaparowyñ galam bilen düzediş girizen "signal" görnüşini ıitiren kişi bolup, ony özüniñ kursdaş ıoldaşy Seıitniıaz Ataıewiñ oglundan gören kişi bolıar. Seıitniıaz Ataıew Tıürkmenistanyñ Milli howpsuzlyk komitetiniñ otstawkadaky ofiseri bolany üçin A.Kulyıew we onuñ egindeşleri M.Esenowyñ aıdyp beren ertekisine ynanmaly bolıarlar. Аradan wagt geçmänkä, žurnalyñ şol görnüşi Türkmenistanyñ Milli howpsuzlyk gullugynyñ başlygynyñ eline düşıär. Оny Аşgabada baran A.Kulyıew Milli howpsuzlyk komitetine gepleşige çagyrlanda, şol wagtky komitetiñ başlygy Sapar Seıidowyñ we Türkmenistanyñ öñki Içeri işler ministri Gurbangeldi Kasymowyñ stolunyñ üstünde görıär.

Мyrat Esenow öz ıoldaşlaryny ussatlyk bilen aldap, ynama girensoñ, ıörite gulluklar oña A.Kulyıewi duzaga düşürmegi tabşyrıarlar. Munuñ üçin ol A.Kulyıevi prezidenti wezipeden güıç bilen çetleşdirmek synanyşygyny etmäge yrmalydy we onuñ Aşgabada gelemegini gazanmalydy. Onsoñ ol 1994 ıylda Türkmenistanyñ Milli howpsuzlyk komitetinde ”Nyıazowyñ janyna kast etmek synanyşygy" atly оperasiıany taıynlamaga gatnaşıar. Eger şol gurnalan oıun amala aşan bolsa, onda M.Nazarowyñ kömegi bilen M.Esenow ıurduñ daşary işler ministriniñ orunbasary wezipesini eıelemeli eken.

Мuhammet Nazarowdan alan görkezmeleri esasynda, M.Esenow "Аgzybirlik” Halk Hereketiniñ başlygy Nurberdi Nurmammedowy hem gurnaıan jenaıatyna goşmaga jan edıär. Onuñ öı telefonynyñ diñlenıänligini bilmediksiräp, ıakyn günlerde Aşgabada ıarag düşjekligini we bu ıüki öz oglanlary bilen garşy almalydygyny telefonda habar berıär. N.Nurmämmedow bu provakasion teklipden boıun gaçyryp, azatlykda aman galıar.

Myrat Esenov Abdy Kulyıewi Türkmenistanyñ ıörite gulluklarynyñ guran duzagyna düşürmäge kömek edip bilmeıär. İöne onuñ toruna Moskwada ıaşap ıören türkmen täjirleri Muhammetguly Aımyradow we Hoşaly Garaıew ilıär. М.Aımyradow häzir 12 ıyl bäri türmede jebir çekip ıatyr. Hoşaly Garaıew bolsa Krasnowodsk türmesinde коnwoirleriñ sütemi astynda ıogaldy. Onuñ bilen bir wagtda tussaghanada oturan adam şeıle gürrüñ berdi: «Hoşaly Garaıew tussaghanadaky harby işgärleriñ eden-etdiligine garşy çykyş edıär. Ol karate göreşini gowy bilensoñ ondan çekinipdirler. İöne bolup geçen bir gapma-garşylykda Hoşaly kiçi ofiserleriñ birini urup, harby keselhana düşürıär. Şondan soñ birnäçe ofiserler ıygnanyp, H.Garaıewi tussaghananyñ kameralarynyñ birinde asyp öldürıärler. Soñ hem ”ol özüni asdy” diıen gürrüñ ıaıradylıar. Hossarlaryna bolsa saglygy zerarly ıogaldy diııärler».

***
Türkmenistanyñ öñki daşary işler ministri Boris Şyhmyradow "Тurkmenskaıa iskra" gazetiniñ 1994 ıylyñ noıabryndaky sanynda A.Kulyıewiñ Moskwadaky hereket edıän "Тürkmenistan fonduny" terrorçylaryñ ıygnanan ıeri diıip atlandyrypdy. Emma soñra Türkmen häkimıetleri onuñ özüni şol aıyplama bilen azatlykdan mahrum etdi.

Soñra Мyrat Esenow "Аzatlyk" radiosynda özüniñ hakyky watançy oppozisionerdigini subut etmäge çalyşıar. Şeıdip ol halkara guramalaryñ kömegi bilen Şwesiıa korollygyndan syıasy gaçybatalga alıar. Şol ıerde ıene-de halkara guramalaryñ gözüni baglap, olardan grant alyp "Мerkezi Аziıa we Каwkaz" atly žurnala baş redaktor bolıar. Haçan-da 2001-nji ıylda Boris Şyhmyradow özüniñ Saparmyrat Nyıazowyñ hökümetiniñ garşysyna oppozisiıa geçıänligini aıdansoñ, M.Esenow ıene hilegärlik bilen Şyhmyradowyñ gurnaıan hereketine goşulıar. B.Şyhmyradow ony öz "Gündogar" internet saıtyna redaktory edip belleıär. Şeılelik bilen M.Esenow B.Şyhmyradowyñ sag eline öwrülıär.

Daşary ıurtlaryñ birinde Türkmen oppozision güıçleriniñ duşuşyklarynda Abdy Kulyıew B.Şyhmyradowa M.Esenowyñ Türkmenistanyñ ıörite gulluklarynyñ işgäridigini aıdıar. B.Şyhmyradow bu habara gulak asmaıar. Şondan soñ bu oppozision güıçleriñ arasy daşlaşıar. Bu ıerde-de M.Esenow iki sany şahsyıetiñ birleşip, Saparmyrat Nyıazowyñ režimine garşy uly güıje öwrülmeginiñ öñüni ussatlyk bilen alıar. B.Şyhmyradow M.Esenowyñ täsirine düşüp, öz internet saıtynda A.Kulyıewiñ 10 ıyllap hökümede garşy oppozisiıada bolup, häkimıete gelip bilmänligini aıdıar. Оl özüniñ çykyşlarynda ıakyn wagtda Türkmenistana Nyıazowyñ režimini ıykmaga geljekdigini habar berıär. Şol döwürler "Gündogar" internet saıtynda şeıle mazmunly materiallar yzygiderli çap edilıärdi.

2001-nji ıylyñ güızünde Boris Şyhmyradow ıygy-ıygydan dünıäniñ habar beriş serişdeleriniñ üsti bilen Türkmenistana ıakyn wagtlarda barjakdygy hakynda habarlar ıaırdıar. Elbetde, Türkmenistanda bu habara howatyrlanyp, Saparmyrat Nyıazow öz goragynyñ başlygy, ıokarda "N" diıip atlandyran şahsyıetimiz general Akmyrat Rejepowa Şyhmyradowyñ toparyna garşy göreşi güıçlendirmegi tabşyrıar. Şondan soñ, oppozision toparlara garşy göreşi güıçlendirmek üçin, general A.Rejepowyñ teklibi bilen Türkmenistanyñ milli howpsuzlyk komitetiniñ şol wagtky başlygy Poran Berdiıew wezipesinden çetleşdirilıär. Sebäbi Poran Berdiıewiñ Şyhmyradowyñ gurnan toparynda duıgudaşlyk bildirıän adamlarynyñ barlygy nazara alynıar. Оl hem Türkmenistanyñ Mejlisiniñ öñki başlygy Tagandurdy Hallyıewdi. Olar Balkan welaıatyndan bolansoñlar, bir-birleri bilen köneden bäri gatnaşykda bolupdyrlar. 2004-nji ıylyñ ıaz aılarynda Poran Berdiıew bu duıgudaşlygy üçin 25 ıyl azatlykdan mahrum bolıar.

Türkmenistanyñ ıörite gullugynyñ ähli dolandyryş güıçlerini ele almak we ony gözegçilikde saklamak üçin general A.Rejepow ol gulluga öz orunbasary Batyr Busakowy belledıär. Şondan soñ "habarçylaryñ" (agentleriñ) maglumatlary (şahsy kartotekalar) galdyrylyp, Türkmenistanyñ Moskwadaky ilçihanasynda ilçiniñ maslahatçysy bolup 10 ıyla golaı işlän, Türkmenistanyñ milli howpsuzlyk komitetiniñ general-maıory Rahman Allakowa Russiıa Federasiıasyndaky kärdeşleri we öñki işläp ıören habar ıetiriji agentler bilen habarlaşmak tabşyrylıar. Rahman Allakow şol wagt Muhammet Nazarow bilen işläp, tussag edilmän galan KNB-niñ ıeke-täk uly çinli ofiserleriniñ biridi. Оl jany-teni bilen Prezidente şu işde hyzmat etjekdigini bildirensoñ, öñki gymmatly agentleriniñ biri diıip hasap edilıän Myrat Esenowa çykıar. Rahman Allakow Myrat Esenowy Moskwada 1992-1994-nji ıyllarda Abdy Kulyıewe we onuñ egindeşlerine, Türkmenistanyñ we Russiıa Federasiıasynyñ ıörite gulluklarynyñ olara garşy alyp baran işinden bäri tanap gelıärdi. Olar öz aralarynda ylalaşyk baglaşansoñlar, tiz wagtdan Rahman Allakow Türkmenistanyñ Milli howpsuzlyk ministrliginiñ 1-nji orunbasary edilip bellenilıär. Myrat Esenow bilen Rahman Allakowyñ diñe özi habarlaşyp başlaıar. Myrat Esenow soñra ıygy-ıygydan Aşgabada her dürli ıollar bilen Boris Şyhmyradowyñ töwereginde bolup geçıän ähli wakalary iberip başlaıar.
 

2002-nji ıylyñ noıabr wakalaryna Myrat Esenow Boris Şyhmyradowyñ syıasy maslahatçysy bolup gatnaşıar. Onuñ bu hereketde oınan roly barada jenap Hudaıberdi Orazow, Nurmuhammet Hanamow, Sapar Yklymow giñişleıin gürrüñ berip bilerdiler.
 

25-nji noıabr wakalary bolup geçensoñ, oña gatnaşmakda günä bildirilip saklanan adamlaryñ görkezmelerini türkmen telewideniıäsinden köpçülige ıetirenlerinde, oña Myrat Esenowyñ gatnaşanlygy barada birje söz hem aıdylmady. Elbetde, işi gizlinlikde alyp baran Prezident goragynyñ generaly A.Rejebow we ıörite gullugyñ jogapkär işgäri general Rahman Allakow halka diñe öz islän maglumatlaryny aıan edendirler. Şol sebäpli tussag edilenler öz beren görkezmelerinde Myrat Esenowyñ oña aktiw gatnaşyp, şol gije onuñ Aşgabatda bolandygyny görkezen bolaıanlarynda-da, ol faktlar efire berlen däldir.

Dowamy bar